از فشار دور سر تا درد ضربان‌دار؛ راهنمای انواع سردرد و نشانه‌های هرکدام

سردرد برای بعضی افراد یک فشار خفیف بعد از روزی پرتنش است و برای برخی دیگر به شکل دردی ضربان‌دار ظاهر می‌شود که حتی نور و صدای معمولی را غیرقابل تحمل می‌کند. همین تفاوت‌ها نشان می‌دهد همه سردردها یکسان نیستند. شناخت انواع سردرد می‌تواند به شما کمک کند بفهمید چه زمانی با یک مشکل نسبتاً شایع مانند سردرد تنشی روبه‌رو هستید و چه زمانی بهتر است برای بررسی دقیق‌تر به پزشک مراجعه کنید.

پزشکان سردردها را بر اساس الگوی درد، مدت حمله، علائم همراه و علت ایجادکننده دسته‌بندی می‌کنند. میگرن، سردرد تنشی و سردرد خوشه‌ای از انواع مهم سردردهای اولیه هستند؛ در مقابل، بعضی سردردها در نتیجه بیماری یا مشکل دیگری ایجاد می‌شوند و به آنها سردرد ثانویه گفته می‌شود.

انواع سردرد به چند دسته تقسیم می‌شوند؟

در طبقه‌بندی بین‌المللی اختلالات سردرد یا ICHD-3، سردردها در گروه‌های مختلفی قرار می‌گیرند. در یک تقسیم‌بندی ساده و کاربردی می‌توان آنها را به دو گروه اصلی تقسیم کرد: سردردهای اولیه و سردردهای ثانویه.

سردرد اولیه

در سردرد اولیه، خود اختلال سردرد مشکل اصلی است و درد مستقیماً نتیجه بیماری دیگری مانند عفونت، ضربه یا تومور نیست.

مهم‌ترین انواع آن عبارت‌اند از:

• میگرن
• سردرد تنشی
• سردرد خوشه‌ای و سایر سردردهای اتونوم سه‌قلویی
• برخی سردردهای اولیه نادر مانند سردرد خنجری

سردرد ثانویه

در این گروه، سردرد بر اثر مشکل دیگری در بدن ایجاد می‌شود؛ برای مثال:

• عفونت
• ضربه به سر
• مصرف یا قطع بعضی داروها و مواد
• بیماری‌های عروقی
• مشکلات سینوس‌ها
• افزایش فشار داخل جمجمه
• برخی بیماری‌های مغزی یا سیستمیک

نکته مهم این است که گاهی سردرد ثانویه می‌تواند ظاهری شبیه میگرن یا سردرد تنشی داشته باشد؛ بنابراین فقط محل درد برای تشخیص کافی نیست.

۱. سردرد تنشی؛ احساس فشار یا حلقه دور سر

سردرد تنشی از شایع‌ترین انواع سردرد است. فرد معمولاً درد را به شکل فشار، سنگینی یا سفت شدن دور سر توصیف می‌کند.

برخلاف میگرن، درد سردرد تنشی اغلب حالت ضربان‌دار شدید ندارد و فعالیت‌های معمول روزانه معمولاً آن را به‌طور واضح تشدید نمی‌کنند.

علائم سردرد تنشی

علائم می‌توانند شامل موارد زیر باشند:

• درد یا فشار در دو طرف سر
• احساس وجود نوار سفت دور پیشانی
• درد خفیف تا متوسط
• احساس گرفتگی در گردن یا شانه‌ها
• حساس شدن عضلات سر و گردن

استرس، کمبود خواب، خستگی، حذف وعده‌های غذایی و فشارهای روزمره می‌توانند با بروز یا تشدید این نوع سردرد ارتباط داشته باشند.

۲. میگرن؛ چیزی فراتر از یک سردرد شدید

میگرن یک اختلال عصبی است و فقط به معنای «سردرد خیلی شدید» نیست. درد میگرن معمولاً متوسط تا شدید و در بسیاری از افراد ضربان‌دار است. درد اغلب یک سمت سر را درگیر می‌کند، اما ممکن است دوطرفه نیز باشد.

نشانه‌های رایج میگرن

در کنار سردرد ممکن است فرد موارد زیر را تجربه کند:

• تهوع
• استفراغ
• حساسیت به نور
• حساسیت به صدا
• تشدید درد هنگام فعالیت
• خستگی یا اختلال تمرکز

حمله میگرن ممکن است ساعت‌ها ادامه پیدا کند و در بعضی افراد فعالیت روزانه را به‌شدت مختل کند.

میگرن بدون اورا

این حالت یکی از انواع رایج میگرن است. فرد سردرد میگرنی را تجربه می‌کند، اما پیش از حمله علائم عصبی مشخصی به نام اورا ندارد.

میگرن با اورا

برخی افراد قبل یا همزمان با میگرن علائم موقتی عصبی را تجربه می‌کنند که به آنها اورا گفته می‌شود.

اورا ممکن است به شکل موارد زیر ظاهر شود:

• مشاهده خطوط نورانی
• نقاط درخشان یا اختلال دید
• بی‌حسی یا گزگز
• اختلال موقت در صحبت کردن

وجود اورا در همه افراد مبتلا به میگرن دیده نمی‌شود.

۳. سردرد خوشه‌ای؛ درد بسیار شدید اطراف یک چشم

سردرد خوشه‌ای نسبت به سردرد تنشی کمتر شایع است، اما درد آن می‌تواند بسیار شدید باشد.

درد معمولاً در یک طرف سر و به‌خصوص اطراف یا پشت یک چشم ایجاد می‌شود. حملات معمولاً نسبتاً کوتاه‌تر از حملات میگرن هستند اما ممکن است چند بار در یک روز تکرار شوند.

نشانه‌های سردرد خوشه‌ای

در سمت درد ممکن است علائم دیگری نیز دیده شود:

• اشک‌ریزش چشم
• قرمزی چشم
• گرفتگی یا آبریزش بینی
• افتادگی پلک
• بی‌قراری شدید

یکی از تفاوت‌های جالب آن با میگرن این است که بسیاری از افراد مبتلا به میگرن تمایل دارند در محیط تاریک و ساکت استراحت کنند، در حالی که فرد مبتلا به سردرد خوشه‌ای ممکن است هنگام حمله بسیار بی‌قرار باشد.

۴. سردرد ناشی از مصرف بیش از حد دارو

گاهی فرد برای کنترل مکرر سردرد از داروهای مسکن استفاده می‌کند، اما مصرف بیش از حد بعضی داروهای سردرد می‌تواند خود به ادامه‌دار شدن یا افزایش دفعات سردرد کمک کند.

اگر تقریباً هر روز سردرد دارید و مرتب برای آن مسکن مصرف می‌کنید، بهتر است به جای افزایش خودسرانه مقدار دارو، علت و نوع سردرد توسط پزشک بررسی شود.

۵. سردرد سینوسی؛ آیا واقعاً سینوس‌ها مقصرند؟

بسیاری از افراد هر درد پیشانی یا اطراف چشم را «سردرد سینوسی» می‌دانند، در حالی که تشخیص بر اساس محل درد به‌تنهایی قابل اعتماد نیست.

سینوزیت و دیگر بیماری‌های سینوس می‌توانند باعث سردرد یا فشار صورت شوند، اما معمولاً علائم دیگری مانند گرفتگی بینی، ترشحات بینی و نشانه‌های مربوط به بیماری سینوسی نیز وجود دارند.

از طرف دیگر، میگرن نیز می‌تواند درد اطراف پیشانی، چشم و صورت ایجاد کند. بنابراین اگر سردردهای سینوسی به‌طور مرتب تکرار می‌شوند، بهتر است احتمال میگرن و سایر انواع سردرد نیز بررسی شود.

۶. سردرد گردنی یا سرویکوژنیک

گاهی منشأ درد در ساختارهای گردن است اما فرد درد را در سر احساس می‌کند. این حالت معمولاً با عنوان سردرد سرویکوژنیک یا سردرد با منشأ گردنی شناخته می‌شود.

این درد ممکن است با حرکت گردن، وضعیت نامناسب بدن یا برخی مشکلات ناحیه گردن تشدید شود. با این حال، گردن‌درد در میگرن و سردرد تنشی نیز ممکن است رخ دهد؛ بنابراین وجود گردن‌درد به تنهایی برای تشخیص منشأ گردنی کافی نیست.

۷. سردرد خنجری؛ دردهای ناگهانی و چندثانیه‌ای

برخی افراد دردهایی بسیار کوتاه، تیز و ناگهانی را مانند فرو رفتن سوزن یا خنجر در قسمتی از سر توصیف می‌کنند.

به این حالت سردرد خنجری اولیه گفته می‌شود.

این دردها معمولاً تنها چند ثانیه طول می‌کشند و ممکن است در نقاط مختلف سر احساس شوند.

اگر درد خنجری برای نخستین بار ایجاد شده، الگوی آن تغییر کرده یا با علائم عصبی همراه است، تشخیص خودسرانه مناسب نیست و باید بررسی پزشکی انجام شود.

۸. سردرد پس از ضربه به سر

سردرد ممکن است پس از ضربه، تصادف یا آسیب به سر ایجاد شود. این درد می‌تواند بلافاصله یا مدتی پس از آسیب ظاهر شود و گاهی ویژگی‌هایی شبیه میگرن یا سردرد تنشی داشته باشد.

سردرد پس از آسیب شدید سر، به‌ویژه اگر با استفراغ، خواب‌آلودگی، گیجی، ضعف اندام یا کاهش سطح هوشیاری همراه باشد، نیازمند بررسی فوری پزشکی است.

۹. سردرد ناشی از عفونت

سرماخوردگی، آنفلوآنزا و بعضی عفونت‌ها می‌توانند باعث سردرد شوند. با این حال، وجود سردرد شدید همراه با تب، سفتی گردن، کاهش هوشیاری یا برخی علائم عصبی می‌تواند نشانه یک مشکل جدی‌تر باشد.

برای مثال التهاب مغز یا پرده‌های اطراف آن می‌تواند با سردرد شدید، تب، حساسیت به نور یا سفتی گردن همراه شود و نیازمند ارزیابی پزشکی فوری است.

انواع سردرد از روی محل درد قابل تشخیص هستند؟

محل سردرد می‌تواند سرنخ ایجاد کند، اما تشخیص قطعی فقط بر اساس محل درد ممکن نیست.

محل یا حالت درد	احتمال‌های شایع
فشار در دو طرف سر	سردرد تنشی
درد ضربان‌دار یک‌طرفه	میگرن
درد بسیار شدید اطراف یک چشم	سردرد خوشه‌ای
فشار پیشانی و صورت همراه علائم سینوسی	بیماری سینوس
شروع درد از گردن	سردرد گردنی یا برخی سردردهای دیگر
درد تیز و چندثانیه‌ای	سردرد خنجری اولیه

برای تشخیص، مدت حمله، شدت درد، دفعات تکرار و علائم همراه نیز اهمیت زیادی دارند. طبقه‌بندی تخصصی سردرد نیز دقیقاً بر مجموعه‌ای از این ویژگی‌ها متکی است.

تفاوت میگرن، سردرد تنشی و خوشه‌ای در یک نگاه

ویژگی	میگرن	سردرد تنشی	سردرد خوشه‌ای
شدت	متوسط تا شدید	خفیف تا متوسط	بسیار شدید
نوع درد	اغلب ضربان‌دار	فشار یا سفتی	تیز و شدید
محل	اغلب یک‌طرفه	معمولاً دوطرفه	معمولاً یک‌طرفه اطراف چشم
تهوع	ممکن است وجود داشته باشد	معمولاً بارز نیست	معمولاً علامت اصلی نیست
حساسیت به نور	شایع	کمتر	ممکن است رخ دهد
اشک‌ریزش و گرفتگی بینی	معمولاً مشخص نیست	معمول نیست	شایع در سمت درد
رفتار هنگام حمله	تمایل به استراحت	معمولاً قادر به فعالیت	بی‌قراری شایع

این تفاوت‌ها برای آشنایی عمومی هستند و برای تشخیص پزشکی کافی نیستند.

چه عواملی می‌توانند سردرد را تحریک کنند؟

عامل محرک در افراد مختلف متفاوت است و وجود یک محرک الزاماً به معنای وجود نوع مشخصی از سردرد نیست.

برخی عوامل رایج عبارت‌اند از:

• کمبود خواب
• تغییر الگوی خواب
• گرسنگی یا حذف وعده غذایی
• استرس
• کم‌آبی بدن
• مصرف الکل
• خستگی
• استفاده طولانی از نمایشگرها
• تغییرات هورمونی در برخی افراد
• بعضی غذاها یا نوشیدنی‌ها در افراد حساس

داشتن یک دفترچه سردرد می‌تواند کمک کند الگوهای شخصی خود را بهتر بشناسید.

دفترچه سردرد چه اطلاعاتی باید داشته باشد؟

اگر سردرد شما مرتب تکرار می‌شود، تاریخ و مشخصات حملات را یادداشت کنید.

بهتر است موارد زیر ثبت شوند:

• زمان شروع سردرد
• مدت سردرد
• محل درد
• شدت درد از ۱ تا ۱۰
• ضربان‌دار یا فشاری بودن
• علائم همراه
• مقدار خواب شب قبل
• وعده‌های غذایی
• داروهای مصرف‌شده
• زمان قاعدگی در صورت مرتبط بودن
• عواملی که درد را بهتر یا بدتر کرده‌اند

این اطلاعات می‌توانند هنگام مراجعه به پزشک در تشخیص الگوی سردرد مفید باشند.

کدام سردردها خطرناک هستند؟

بیشتر سردردها نشانه یک بیماری جدی نیستند، اما تغییر ناگهانی الگوی سردرد یا همراه شدن آن با بعضی علائم می‌تواند نیازمند بررسی فوری باشد.

سردرد ناگهانی و بسیار شدید

سردردی که ناگهان شروع می‌شود و در مدت کوتاهی به شدت بسیار زیادی می‌رسد، به‌خصوص اگر فرد آن را شدیدترین سردرد عمر خود توصیف کند، باید فوراً بررسی شود.

سردرد همراه با علائم عصبی

در صورت همراه بودن سردرد با موارد زیر باید سریعاً ارزیابی پزشکی انجام شود:

• ضعف یا فلج یک سمت بدن
• بی‌حسی جدید
• اختلال تکلم
• اختلال هوشیاری
• گیجی شدید
• تشنج
• اختلال ناگهانی بینایی

سردرد همراه تب و سفتی گردن

سردرد شدید همراه تب، سفت شدن گردن، گیجی یا کاهش هوشیاری می‌تواند با عفونت جدی سیستم عصبی مرتبط باشد.

سردرد بعد از ضربه شدید

اگر پس از آسیب به سر سردرد شدید ایجاد شده است، خصوصاً اگر استفراغ، خواب‌آلودگی یا علائم عصبی نیز وجود دارد، فرد باید ارزیابی پزشکی شود.

چه زمانی برای سردرد به پزشک مراجعه کنیم؟

حتی اگر شرایط اورژانسی وجود ندارد، در بعضی شرایط بهتر است سردرد توسط پزشک بررسی شود.

از جمله زمانی که:

• سردرد مرتب تکرار می‌شود.
• تعداد حملات در حال افزایش است.
• شدت سردرد بیشتر شده است.
• الگوی همیشگی سردرد تغییر کرده است.
• سردرد فعالیت روزانه یا خواب را مختل می‌کند.
• مرتب مجبور به مصرف مسکن هستید.
• داروهای معمول دیگر مؤثر نیستند.
• علت سردرد برای شما مشخص نیست.

ارزیابی پزشکی به‌خصوص در سردردهای جدید یا متفاوت اهمیت دارد.

پزشک چگونه نوع سردرد را تشخیص می‌دهد؟

تشخیص بسیاری از سردردهای اولیه بیشتر بر اساس شرح حال دقیق و معاینه بالینی انجام می‌شود.

پزشک ممکن است درباره موارد زیر سؤال کند:

• محل درد
• شدت درد
• زمان شروع
• مدت حملات
• تعداد دفعات
• علائم همراه
• سابقه خانوادگی میگرن
• داروهای مصرفی
• عوامل تحریک‌کننده

در صورتی که علائم یا معاینه احتمال علت ثانویه را مطرح کند، ممکن است بررسی‌های تکمیلی مانند آزمایش خون یا تصویربرداری درخواست شود.

همه افراد مبتلا به سردرد به سی‌تی‌اسکن یا MRI نیاز ندارند و انجام تصویربرداری به شرایط بالینی هر فرد بستگی دارد.

برای سردرد چه کاری می‌توان انجام داد؟

روش درمان کاملاً به نوع سردرد بستگی دارد. درمانی که برای میگرن مناسب است الزاماً برای سردرد خوشه‌ای یا یک سردرد ثانویه مناسب نیست.

برای سردردهای معمول و بدون علائم خطر، اقداماتی مانند موارد زیر در برخی افراد مفید هستند:

• استراحت کافی
• نوشیدن مایعات
• منظم کردن وعده‌های غذایی
• کاهش محرک‌های شناخته‌شده
• تنظیم خواب
• کاهش فشار طولانی‌مدت به چشم
• مدیریت استرس

آیا برای هر سردرد می‌توان مسکن مصرف کرد؟

مصرف گاه‌به‌گاه بعضی مسکن‌ها برای برخی سردردها ممکن است مناسب باشد، اما مصرف مکرر و خودسرانه آنها راه‌حل مناسبی برای سردردهای تکرارشونده نیست.

اگر به‌طور مرتب به مسکن احتیاج دارید، باید نوع سردرد و علت تکرار آن مشخص شود؛ زیرا استفاده بیش از حد از داروهای سردرد خود می‌تواند بخشی از مشکل شود.

چگونه دفعات سردرد را کمتر کنیم؟

پیشگیری تا حد زیادی به نوع سردرد و محرک‌های فردی بستگی دارد، اما چند عادت عمومی می‌توانند مفید باشند:

• ساعت خواب نسبتاً منظمی داشته باشید.
• وعده‌های غذایی را حذف نکنید.
• آب کافی بنوشید.
• فعالیت بدنی منظم داشته باشید.
• استرس را مدیریت کنید.
• مصرف بیش از حد مسکن را کنار بگذارید.
• محرک‌های شخصی سردرد را ثبت کنید.
• تغییرات ناگهانی در مصرف کافئین را جدی بگیرید.
• اگر سردرد تکراری است، برای تشخیص دقیق اقدام کنید.

سوالات متداول درباره انواع سردرد

نتیجه‌گیری

شناخت انواع سردرد کمک می‌کند تفاوت میان یک سردرد تنشی ساده، حمله میگرن، سردرد خوشه‌ای و سردردهایی را که ممکن است علت زمینه‌ای داشته باشند بهتر درک کنیم. نوع درد، محل آن، مدت حمله و علائمی مانند تهوع، حساسیت به نور، اشک‌ریزش یا علائم عصبی همگی در تشخیص اهمیت دارند.

با این حال، محل سردرد به‌تنهایی نمی‌تواند علت آن را مشخص کند. اگر سردرد شما مرتب تکرار می‌شود، الگوی آن تغییر کرده یا مجبور هستید به‌طور مداوم مسکن مصرف کنید، بهتر است برای تشخیص دقیق به پزشک مراجعه کنید. سردرد ناگهانی و بسیار شدید یا سردرد همراه با ضعف، اختلال هوشیاری، تب و سفتی گردن نیز نباید نادیده گرفته شود.

نکته پزشکی: این مقاله با هدف افزایش آگاهی عمومی تهیه شده و جایگزین تشخیص، معاینه و درمان توسط پزشک نیست.